فهرست مطالب

عنوان                                                                             صفحه

مقدمه ....................................................................................3  

 فنون عمومی تدریس مؤثر .................................................... 5

1- اولین حضور درکلاس درس ................................................ 6

2- جلب توجه شاگردان وآرام کردن کلاس ................................. 7

3- غلبه برقطع شدن کلام در کلاس .......................................... 9

4- یادگیری اسامی ................................................................. 12

5- جلوگیری از بی انضباطی در کلاس ...................................... 13

6- استفاده از تابلو ................................................................. 15

7- اطمینان از تدارک فرصتهای برابردر حین تدریس ..................... 15

مقدمه :

   بی گمان در دوران معاصر حرفه تدریس یکی از دشوارترین مشاغل محسوب می گردد.  چه آنــکه علاوه بر آگاهی از دانش و تخصص ، هر معلـمی باید از هنر و تجربه تدریس نیز برخوردار باشد. با عنایـت به این مفهوم است که در بسیاری از ممالک دنیــا ، معلمان باید در آغــاز کار گواهینامه های علمی و معــتبری مبنـی بر طی موفقــیت آمیز دوره آموزشـی در زمینه تدریـس دارا باشـند و پس از آن نیـز به طـور مداوم از طریق دوره های آموزشـی ضمن  خدمت ، توانمندی علمی وعملی خود را بهبود بخشند.

آنچه در این راستا مورد توجه است، دروسی است که معلمان در دوره های قبل و یا ضمن خدمت سپری می کنند. در جامعه ما،این دروس عمدتا ً حول محـور مبـاحـث نظـری و روش شناختـی تدریس، ساماندهی شـده اسـت و مجمــوعه منابـع منتـشـر شـده و در دسترس نیز مؤیـد این ادعا می باشد.

بسیاری ازما معلمان روزهای بد و نیز روزهای خوبی را در تدریس تجربه کرده می کنیم. بویژه در آن هنگام که با امر ناخوشایندی در کلاس درس مواجه می شویم، نیازمند همفکری معلمان دیگر هستیم .

در این مقاله سعی شده است هرچند کوتاه ومختصر پاره ای از فنون تدریس سازماندهی و به شکلی عملی وقابل اجرا بررسی شود. در بخش اول ، فنون تدریس به طور عموم  بررسی میشود. و در بخش دوم فنون تدریس مؤثر در کلاس درس عربی  مورد توجه قرارمی گیرد.

بخش اول : فنون عمومی تدریس مؤثر

این بخش شایـد مشـکل ترین بخش باشـد که بتوان در مورد آن نظر و بحثی ارائه   داد زیرا که نوع و روش تعامل وکار با دانش آموزان مقوله ای شخصی است. فنونی که برای یک معلم خوب است ممکن است برای معلم دیگرکاملاً بی فائده باشد . واقعاً این نکته مهم است که هرکس باید همان سبکی را اختیار کند که با آن راحت تر است. مردم بیشتر راجع به « اقتدار شخصی » صحبت می کنند ، چه آنکه برخی مقتـدر به دنیا می آیند وبرخی دیگرنه. امـا درعمل هر کس روزهای بد و خوب را تجربه می کـند . مهم ترین مزیّـت یک معلم با تجربه آن است که او یک رویداد ناخوشا یند را جدی نمی گیرد و از خطاها و اشتباهات  درس عبرت می آموزد.

دراین بخش توصیه هایی عملی و کاربردی درباره در این زمینه مطرح می کنیم :

1. اولین حضور در کلاس درس

2. جلب توجه دانش آموزان و آرام کردن کلاس

3. غلبه بر قطع شدن کلام در کلاس

4. یاد گرفتن اسامی در کلاس

5. جلوگیری از بی انضباطی در کلاس درس

6. استفاده از تابلو

7. اطمینان از تدارک فرصت های برابر برای دانش آموزان در حین تدریس

1. اولین حضور در کلاس درس :

تأثیر گذاری مطلوب بر روی دانش آموزان در اولین جلسه حضور معلم در کلاس درس بسیار مهم می باشد . زیرا از نظر زمـانی هیچ فرصت دیگری برای ایجاد چنین تأثیری بر روی دانش آموزان جدید پیش نخواهـد آمد. از تجربیات ومتون نوشته شده چنین بر می آید که معلم باید در اولین جلسات حضور در کلاس درس، رفتاری محکم وسختگیرانه داشته باشد و بالعکس در جلسـات دیگر از خود نرمی و مـلایمـت بیشـتری نشان دهد . در غیر این صورت دانش آموزان در جلسات پایانی نمی توانند رفتاری بر وفق مراد معلم از خود بروز دهند .

1. فراموش نکنید که باید خود رابه دانش آموزان کلاستان معرفی کنید.

2. به طور مشخص و روشن آنچه که از دانش آموزان انتظار انجام آن را دارید ، بیان کنید .

یعنی آنچه که اجازه انجام آن را دارند و آنچه که اجازه انجام آن را ندارند.

از این رو مقررات ساده واندک در مورد چگونگی رفتار دانش آموزان در کلاس وضع نمائید و همیشه خود را مقیّد به انجام آن بدانید. همچنین می توانید از پیشنهادهای دانش آموزان در این زمینه استفاده کنید.

3. تا آنجا که می توانید هرچه سریعتر اسامی دانش آموزان را به خاطر بسپارید.

هنگامی که دانش آموزی را مستقیماً مورد خطاب قرار می دهید ، مطمئنا ً او قادر است از آموزش بهتری برخوردار گردد. در ضمن هنگامی تدریس شما موثر است که از این نکته مطلع باشید که کلاس درس شما متشکل از افراد است و باید از تک تک آنها شناخت داشته باشید.  

4. به دانش آموزان دقیقا ً اطلاع دهید که به چه روشی می خواهید آنها را ارزیابی کنید و چه قسمت هایی از تدریستان از نقطه نظر ارزیابی مهمتر است و کدام بخش از تدریس شامل مرور مطالبی است که آنها را قبلا ً فراگرفته اند.

بر این نکته تأکید کنید که باید حتما ً مراقب عملکرد خود در کلاس درس باشند ، علی الخصوص اینکه آنها به طور پیوسته مورد ارزیابی قرار می گیرند و نیز به آنها بگویید که مسئولیت پیشرفت درسی را باید خود به دوش بکشند.

5. می توانید از آنها بخواهید مطالبی که برایشان جنبه شخصی دارد ، برایتان    بنویسند ویا اینکه  آزمونی برایشان طرح کنید تا از آنها شناخت بهتری به دست آورید. به طور مثال می توان برای پایه اول دبیرستان از عربی سوم راهنمایی آزمونی تهیه کرد تا از آنها شناخت بیشتری به دست آورد.

2. جلب توجه شاگردان و آرام کردن کلاس :

چقدر خوب بود اگر دانش آموزان همگی به آرامی در کلاس درس می نشستند وبه دقت آماده یادگیری می شدند ، ولی طبیعت انسان جوان اینگونه نیست! در اینجا چند پیشنهاد جهت غلبه بر نا آرامی های کلاس درس ارائه می شود اما به یاد داشته باشیم که برای افراد مختلف ، نوصیه های متفاوتی نیاز است ، بنا براین باید به سبک خود متکی باشیم.

1. سعی کنید در ابتدای امر کاری انجام ندهید.

خیلی آرام و مطلقا ً ساکت در جایی بایستید ، دانش آموزانی که نسبت به بقیه به شما نزدیکتر هستند این رفتار را مشاهده خواهند کرد و خبر آن به تدریج در کلاس پخش می گردد.

2. فریاد نکشید!

هر چند همه دانش آموزان هنوز ساکت نشده باشند ، ولی هرگز به تبعیت از غریزه خود ، با آخرین صدای گلوی خود فریاد نزنید «ساکت باشید»! در عوض با دو یا سه تن از دانش آموزانی که از قبل آماده گوش دادن به شما شده اند صحبت کوتاهی را به آهستگی شروع نمائید.

3. از حسّ کنجکاوی انسان استفاده کنید .

گاهی اوقات با استفاده از نجوا کردن می توانید این کار را انجام دهید ! طبیعت انسان ایجاب می کند که او هیچ چیز را از دست ندهد . با دانش آموزانی که نسبت به بقیه به شما نزدیک تر هستند تقریبا ً در گوشی صحبت کنید ، آنگاه خواهید دید که بقیه دانش آموزان دست از صحبت برمی دارند وبه شما گوش خواهند داد.

4. به طور ناگهانی و غیر منتظره به سراغ دانش آموزان بی دقت بروید.

برای دانش آموزانی که به نظر می رسد از قبل به شما گوش می داده اند ، سوالی رامطرح کنید ولی سوال را به نام دانش آموزی که به نظر می رسد در کلاس بی دقت است ختم کنید . در حالی که همه چشم ها به طرف دانش آموز بی دقت گردش می کند ، می توان تأثیر شناسایی دانش آموزی که از نظر همکلاسی هایش در حال گوش دادن به معلم نبوده را مشاهده نمود.

5. انسانها ستایش و تمجید را دوست دارند.

بجای اینکه به دانش آموزانی که هنوز به شما گوش نمی دهند غرولند کنید ،از افرادی که با دقت کارهایشان را انجام می دهند ، به ویژه اگر در حالت غیر عادی این کار را بکنند، ستایش و تمجید به عمل آورید .

6. هرج ومرج و بی انضباطی در کلاس را توهین به شخص خود تلقی نکنید.

بلکه آن را ناشی از طبیعت انسان بدانید و این نکته را بدانید که برخی از دانش آموزان دوست دارند که کل زمان کلاس برایشان سرگرم کننده باشد.

3. غلبه بر قطع شدن کلام در کلاس درس :

این کاملا ً طبیعی است که زمانی که رشته کلاممان در حین تدریس قطع شود،احساس ناکامی یا عصبانیت کنیم . با وجود این در این زمان است که همه چشم ها به ما خیره می شود ، تا حدود زیادی به این علت که دانش آموزان می خواهند از چگونگی واکنش ما در چنین مواقعی مطلع گردند . پیشنهادهای زیر می تواند کمک نماید تا در هنگام قطع شدن کلام بتوانیم در کلاس با بزرگی و وقار رفتار کنیم.

1. قبول کنید که کلام شما قطع گردیده است .

به تدریس خود ادامه دهید زیرا حفظ رشته کلام بهتر است چه آنکه حواس اکثردانش آموزان کلاس از آنچه که قبلا ً در حال گفتن بوده اید قطع خواهد گشت و نا خواسته معطوف به چگونگی واکنش شما نسبت به دانش آموزی که این کار را انجام داده است ، می گردد.  

2. ردّ کلام خود به را  ذهن بسپارید .

 موضوعی را که قبل از قطع سخن راجع به آن صحبت می نمودید به خاطر بسپارید، طوری که به آسانی پس از رفع مشکل دوباره سر نخ کلام را به دست گیرید بدون اینکه نیازی به بیان عبارات « خوب حالا ، کجا بودیم؟» باشد .

3. قبول نمایید که در برخی از موارد قطع کلام لازم و مهم است.

هنگامی که چنین وضعی پیش می آید،مطمئن شوید که دانش آموزی که باعث قطع سخن گردیده مورد انتقاد قرارنگیرد و احساس شرمندگی نکند.

4.در رفتار با افراد کلاس از بروز احساسات شخصی اجتناب ورزید.

هنگامی که دانش آموزی کلام شما را بیش از اندازه قطع می کند سعی کنید بعد کلاس مطلب را به طور خصوصی با او در میان بگذارید و در حضور دانش آموزان او را مورد غضب خود قرار ندهید .

5.مطالبی را از قبل تهیه کنید تا بتوانید از آنها در رفتار با دانش آموزانی که کلام شما را قطع می کنند،استفاده کنید.

لیستی تهیه کنید که شامل تعدادی سوال در ارتباط با موضوع درس باشد،طوری که بتوان هر دانش آموزی را که کلامتان را قطع نموده،فورا مورد سوال قرار داد.این مورد در مأیوس کردن دانش آموزان از قطع غیر ضرور سخن معلم بسیار سودمند است.

6.فاصله ی مکانی خود رابا دانش آموزان رعایت کنید.

به دانش آموزی که باعث قطع سخن شما می شود نزدیک تر شوید،زیرا دانش آموزان هنگامی که به آنها نزدیک می شوید از شجاعت کمتری برای قطع سخن برخوردارند.

7.در جستجوی کشف علل قطع سخن خود باشید.

اگر دیدید کلامتان مکررا ًتوسط دانش آموزان قطع می شود ،این احتمال را بدهید که شاید آنها دیگر از شنیدن گفته هایتان خسته شده اند،از این رولازم است برای پیش برد فرایند یادگیری از روش کارآ تری استفاده نمایید. بنابراین از این ایده که«من این روش را شروع کرده ام،پس باید آنرا تمام کنم»پرهیز نمایید.

4. یادگیری اسامی:

شما خود می دانید که انسان زمانی افراد دیگر اسم او را فراموش می کنند چقدر احساس انزجار می کند.هنگامی که یک شخص را با اسم مورد خطاب قرار می دهید،این امر باعث می شود ارتباط پیامی قوی تری بین شما ایجاد گردد،با این حال ما اغلب اوقات با اسامی جدید زیادی روبه رو هستیم پیشنهادهای زیر احتمالا ً ما را در چگونگی رفتار با چنین موقعیتی یاری می کند.

1. برای سوال نمودن از  دانش آموزان از لیست اسامی آنها استفاده کنید.

به منظور اینکه اسامی دانش آموزان را فرا گیرید،به لیست اسامی دانش آموزان کلاس مراجعه کنید و با استفاده از آن دانش آموزان را مورد خطاب قرار دهید و سوالات آسانی را برای آنها مطرح نمایید.این کار باعث میشود که اسامی آنها را بتدریج به خاطر بسپارید.

2.هنگامی که اسامی دانش آموزان را فرا گرفتید ، از آنها استفاده کنید .

هنگامی که از اسامی بعضی دانش آموزان مطلع هستید ، زمانی که می خواهید با آنها صحبت کنید از آن اسامی صحبت کنید ( بدون اینکه اجازه دهید آنها احساس نمایند که مکررا ً به طرز نا خوشایندی از میان دیگر دانش آموزان انتخاب می شوند).

3. مطمئن شوید که اسامی دانش آموزان را به طور صحیح بیان می کنید.

نحوه تلفظ اسامی نا محسوس را بررسی کنید ، زیرا این وضعیت وحشتناک است که یکسال اسمی را بکار برید و در پایان سال متوجه شوید که آن را به اشتباه تلفظ نموده اید  .

4. پشتکار داشته باشید .

انتظار نداشته باشید که همه اسامی را فی الفور به خاطر بسپارید ، این کار را می توانید تدریجا ً در طول چند هفته انجام دهید ، اگر نتوانستید همه اسامی را به خاطر بسپارید ، زیاد به خود سخت نگیرید ، مخصوصا ً زمانی که برای گروه های مختلفی تدریس میکنید . با این وجود باید سعی خود را بکنید زیرا دانش آموزان از معلمانی که هیچ تلاشی برای به خاطر سپردن اسامی آنها نمی کنند ، گله مند می شوند.

5. جلوگیری از بی انضباطی در کلاس درس :

1. قوانین رفتاری اندک و روشنی را در کلاس وضع نمایید.

اگر امکان داشته باشد ، دانش آموزان را در وضع و تنظیم این قوانین ومقررات شرکت دهید . هر چه آنها بیشتر احساس کنند که مقررات را خودشان وضع نموده اند ، آن را بیشتر رعایت می کنند.

2. رفتارهای خوب را فورا ً با باز خورد مثبت پاداش دهید .

همچنین دانش آموزانی که اغلب آنها را بی انضباط تلقی می کنند ، در صورت انجام رفتار خوب آنها را سریعا ً مورد تشویق قرار دهید. رفتار آنها ممکن است در اثر چند باز خورد مثبت تغییر کند.

3. مشخص نمائید که در صورت تخلف از مقررات ، دانش آموزان با چه نوع تحریم هایی از طرف شما روبه رو هستند . مطمئن شوید که چنین تحریم هایی عقلانی و عملی هستند.

4. از دانش آموزان انتظارات غیر معقول نداشته باشید و آنها را دست کم هم نگیرید.

مطمئن شوید که سطح تدریستان با تمامی افراد داخل کلاس تناسب دارد ، به خصوص افرادی که در فرآیند یادگیری احساس مشکل می کنند.

5. اگر مشاهده شد که دانش آموز بخصوصی میخواهد مشکلی ایجاد کند ، فی الفور این دانش آموز را به قسمت دیگر کلاس منتقل نمائید . با این روش هم به دانش آموز فرصت دیگری برای اصلاح خود داده اید ، هم نشان داده اید که مشکل را مشاهده کرده اید.

6. علل رفتار بد را در کلاس درس بررسی کنید.

با دانش آموزانی که باعث مشکلات گردیده اند ، در جایی بیرون از کلاس درس وبه صورت رو در رو صحبت کنید و تلاش کنید که علل رفتار بد را شناسائی کنید . گاهی اوقات علل رفتار بد( هنگامی که کشف گردید) قابل درک وبخشش می باشد.

6. استفاده از تابلو :

در اکثر کلاس های درس یک تابلو ، خواه سفید وخواه سیاه موجود است . بیشتر اوقات ما در زندگی حرفه ای خود چنان به این شیء احساس نزدیکی می کنیم که عبارت «زندگی پای تابلو» تقریبا ً متداول شده است . این که ما چگونه از این وسیله استفاده می کنیم ، تفاوت قابل ملاحظه ای را در میزان فراگیری دانش آموزان ایجاد خواهد کرد.

1. عناوین درس را روی تابلو بنویسید .

2. هنگامی که پشت به دانش آموزان ، در حال نوشتن مطلبی روی تابلو هستید با آنها صحبت نکنید . باید هنگام صحبت کردن با دانش آموزانتان ارتباط چشمی برقرار کنید.

3. گفته های دانش آموزان را روی تابلو کلاس بنویسید.

در صورت امکان ، بیانات دانش آموزان و پاسخ های آنها به سوالات مطرح شده در کلاس را بر روی تابلو بنویسید . به این دلیل که آنها مشاهده کنند ایده هایشان برای شما مهم است.

7. اطمینان از تدارک فرصتهای برابر برای دانش آموزان در حین تدریس

توصیه های این قسمت مربوط است به اقداماتی برای مواجه با هر نوع استضعا ف و حق کشی در همه زمینه ها که شامل نژاد، سن ، جنسیت و ناتوانی های جسمی دانش آموزان می شود . در جامعه ما لازم است به طور فزاینده ای با نا برابریها مبارزه نمود و هر چه زودتر این امر انجام شود بهتر است. توصیه های زیردر این زمینه  به شما کمک می کند :

1. سعی کنید که با همه دانش آموزان رفتاری یکسان داشته باشید .

بدون توجه به پیش زمینه های دانش آموزان کلاس ، هنگامی که از آنها سوال می پرسیدو یا نظر آنها را در ارتباط با درس جویا می شوید باید با آنها رفتاری یکسان داشته باشید.

2. کار گروهی ترتیب دهید .

در سنین خاصی دانش آموزان دوست دارند به صورت  گروهی کار کنند لازم است معلم در نحوه قرار گرفتن دانش آموزان در گروه ها دخالت کند .

3. از دادن نقش واحد (که تبعیض آمیز به نظر می رسد)اجتناب کنید.

4. مراقب شوخی های خود باشید .

این امر ساده ولی خطرناک است که در کلاس درس به بهای مسخره نمودن گروه خاصی از دانش آموزان گروه دیگری را خنداند. در حقیقت باید از بیان امثال و لطایفی که ممکن است باعث استضعاف گروهی از دانش آموزان گردد اجتناب نمود.

5. دانش آموزانی راکه در انجام کارهایشان از تبعیض وسو گیری استفاده می کنند مؤاخذه نمائید. دانش آموزان را از سو گیری در گفتار و نوشتار خود بر حذر دارید وآنها را به سمتی راهنمایی کنید که ارزش برابری را درک کنند.   

« منابع و مآخذ »

*کتاب فنون تدریس موثر:ترجمه ی دکتر کوروش فتحی،چاپ دوم،1386

*کتاب متون صرف و نحو و بلاغت:نوشته ی دکتر دشتی،چاپ اول،1365

*مقاله ای تحت عنوان نقدی بر کتب عربی متوسطه:ثریا افتادگان،دبیر عربی ناحیه ی 4 شیراز،1389